صفحهٔ اصلي
گفتار
مروری بر سیاست های تخصیص یارانه در مصر.
استفاده از ابزاری به نام یارانه، یكی از سازوكارهای مهمی است كه...



استفاده از ابزاری به نام یارانه، یكی از سازوكارهای مهمی است كه دولت ها را قادر می سازدتا با تخصیص منابع در بخش های خاصی، نسبت به پیشبرد برنامه های تدوین شده اقدام كنند. استفاده از این ابزار، به ویژه در دهه های اخیر در بسیاری از كشورها، اعم از توسعه یافته یا در حال توسعه مرسوم بوده است. 
در اكثر كشورهای توسعه یافته تخصیص یارانه عمدتا در جهت حمایت از تولید كالا یاخدمات ویژه ای نظیر تخصیص یارانه به تولید محصولات كشاورزی به منظور كاهش هزینه های تولید و بستر سازی مناسب به منظور ادامه ی فعالیت تولید كنندگان داخلی در بازارهای رقابتی صورت می گیرد. 
البته در چنین كشورهایی برنامه های ویژه ای نیز جهت ارایه كالا و خدمات با قیمت هایی نازل تر از قیمت تمام شده برای حمایت از اقشار فقیر اجرا می شود و چنین خانوارهایی با تخصیص منابع یارانه ای زیر چترحمایتی دولت قرار می گیرند.
تخصیص یارانه در ایران، به ویژه بعد از انقلاب اسلامی عمدتا جهت پایین نگهداشتن قیمت‌های حامل‌های انرژی و نیز تعدادی از كالاهای اساسی، نظیر نان، روغن خوراكی، شكر و همچنین اقلامی نظیر داروصورت گرفته است و در گذرزمان ارقام یارانه به شدت افزایش یافته است. لازم به توضیح است كه بخش اعظم یارانه‌های تخصیصی مربوط به حامل‌های انرژی بوده (بیش از ۹۰ درصد) و در بخش كالاهای اساسی یارانه‌ی نان عمده‌ترین سهم را به خود اختصاص می‌دهد. ( یارانه‌ی تخصیص یافته برای نان در سال 1388 حدود ۴۰ هزارمیلیارد ریال معادل حدود4 میلیارددلار می‌باشد).
وفق لایحه‌ی تقدیمی به مجلس شورای اسلامی، مقرراست هدفهمند كردن یارانه‌های پس از تصویب و ابلاغ قانونی، ازسال 1389 اجرایی می‌شود. طبق گفته‌ی سخنگوی كمیسیون تلفیق مجلس، براساس مصوبه‌ی آن كمیسیون اعتبار هدفمند كردن یارانه‌ها در بودجه‌ی سال 89 از 40 به 20 هزار میلیارد تومان كاهش یافته و مقرر گردیده مبلغ 10 هزار میلیارد تومان به صورت نقدی میان مردم توزیع شود.
اهتمام دولت ومجلس در تسریع هدفمندسازی یارانه‌ها بیانگر این است كه خانوارهای ایرانی ازسال 1389 تغییرات قابل توجهی را در دخل وخرج خود تجربه خواهند نمود و به ویژه می‌بایستی حساسیت‌های بیشتری را در مدیریت بودجه‌ی خانوار و هزینه‌ها اعمال نمایند.
همان‌گونه كه اشاره شد تخصیص یارانه از سوی دولت‌ها دركشورهای زیادی و با اهداف گوناگون صورت می‌گیرد. به منظور ارائه‌ی تصویری از نحوه‌ی تخصیص یارانه و آثار و پیامدهای آن در مصر، كشوری كه مشابهت‌های زیادی باایران دارد. گزارش حاضر تدوین یافته وبه بعضی از ویژگی‌های برنامه‌ی مزبور در آن كشور اشاره شده است.
بدیهی است مطالعه‌ی سیاست‌ها و دستاوردهای اعمال برنامه‌های حمایتی یا تغییرات آنها دركشورهایی با ویژگی‌های مشابه كشورمان، آثار مثبتی در اصلاح روش‌ها و كاهش برخی تبعات منفی برنامه‌ها درپی خواهد داشت. لازم به ذكر است كه پژوهش‌های ارزشمندی در مورد سیاست‌های مربوط به اعطای یارانه در كشور مصر توسط موسسات پژوهشی در دو دهه‌ی اخیر به انجام رسیده است.علاقمندان به آگاهی بیشتر دراین زمینه می‌توانند فهرست برخی از گزارشان رااز دفتر نشریه دریافت نمایند.
مشخصات كلی : كشور مصر در شمال شرقی قاره‌ی آفریقا واقع شده و با مساحتی حدود ۱ میلیون كیلومتر مربع، دارای جمعیتی بالغ بر 78 میلیون نفر می‌باشد. تولید ناخالص داخلی ( GDP) این كشور در سال 2008 مبلغ 163 میلیارد دلار بوده است. ( تولید ناخالص داخلی ایران درسال مزبور، مبلغ 335 میلیارد دلار بوده است).
تولید گندم در آن كشور در سال 2008 مقدار 15/6میلیون تن بوده است. قابل ذكر است كه زمین‌های زیر كشت گندم بسیار محدود بوده ( حدود یك میلیون هكتار) لیكن به لحاظ بالا بودن بازده در هكتار، دستیابی به تولید به میزان فوق میسر گردیده است< ( تولید گندم در ایران در سال زراعی فوق بالغ بر13 میلیون تن و سطح زیر كشت گندم 5/6 میلیون هكتار گزارش شده است).
به طور میانگین، مردم مصرحدود ۴۵ درصد درآمد خود را صرف خرید مواد غذایی می‌كنند.این درصد در گروه‌های پایین درآمدی به صورت چشم گیری افزایش می‌یابد و در بیست درصد پایین‌ترین گروه درآمدی، به ۶۰ درصد می‌رسد.
در بودجه‌ی سال 2008-2007 میزان یارانه‌ی مواد غذایی به 3/15 میلیارد پوند مصر( معادل 8/1 درصدGDP) افزایش یافته است. همچنین پارلمان مصر، یارانه‌ی حامل‌های انرژی رابه 3/60 میلیارد پوند مصر ( معادل ۷ درصدGDP) افزایش داده است.
شایان ذكر است كه برای تامین نان یارانه‌ای، دولت مصر سالیانه حدود 5/8 میلیون تن گندم را با تخصیص یارانه‌ای معادل 13-12 میلیارد پوند مصر( 5/1 درصد GDP) تامین می‌نماید.سایر اقلام غذایی یارانه‌ای شامل مقادیر محدودی روغن خوراكی، شكر و برنج می‌باشند كه با شیوه‌ی توزیع كارت جیره‌بندی با یارانه‌ای بالغ 3-5/2 میلیارد پوندمصر ( حدود 3/0 درصد GDP) در سال تامین می‌گردند. طبق برآوردها، حدود ۵۰ میلیون نفر از كل جمعیت 78 میلیون نفری كشور مصر از مزایای كارتهای جیره‌بندی بهره مند می‌شوند.
درسال 1997، برنامه‌ی یارانه‌ی غذایی مصر 6/5 درصد از كل هزینه‌های دولتی آن كشور را به خود اختصاص می‌داد. در سال‌های 2005- 2004 ، دولت مصر سالانه معادل ۲ میلیارد دلار را به عنوان یارانه‌ی مواد غذایی هزینه نموده است.
به منظور دسترسی به اقلام یارانه‌ای شكر و روغن خوراكی، خانوارها می‌بایستی كارت جیره‌بندی دریافت نمایند. دونوع كارت جیره‌بندی به رنگ‌های سبز و قرمز وجود دارد. كارت سبز حاوی یارانه‌ی بیشتری است. هدف از این امر، كمك بیشتر به گروه‌های با درآمد پایین‌تر می‌باشد.
در تحقیقی كه درسال 2002 انجام شده است، نشان داده می‌شود كه بخش‌های مهمی از اقشار مرفه مصر به كارت‌های سبز دسترسی داشته‌اند؛ به هنگامی كه اقشارفقیر از این امكان محروم بوده‌اند.به طور میانگین حدود ۷ میلیون نفر از اقشارفقیر جامعه به برنامه‌ی غذای یارانه‌ای دسترسی نداشته‌اند.
سیاست‌‌های آتی درخصوص یارانـه:
اخبار منتشره از سوی منابع مختلف حاكی از آن است كه دولت بررسی‌هایی رادرزمینه‌ی تغییر در شیوه‌ی تخصیص یارانه در آن كشوردر دست بررسی دارد. دراین بررسی پرداخت نقدی یارانه به اقشار نیازمند ( به عنوان جایگزینی نسبت به روش فعلی تخصیص یارانه برای آرد و نان ) مد نظر قرار دارد.
همان گونه كه اشاره شد برنامه‌ی عرضه‌ی نان یارانه‌ای درمصر، یكی ازگسترده‌ترین برنامه‌های تامین مواد غذایی در جهان می‌باشد. به گفته‌ی جمال عبداللطیف یك محقق اقتصادی شاغل در وزارت تجارت وصنعت آن كشور در اجلاس جهانی غلات كه به وسیله‌ی مركز مدیریت فناوری سازمان یافته بود، دولت درصدد بررسی راهكارهایی است كه شیوه‌ی فعلی مبتنی بر حمایت كالایی را به شیوه‌ی مبتنی بر پرداخت نقدی تغییر دهد.
به گفته‌ی وی، هزینه‌ی یارانه‌ی نان به ۷/2 میلیارد دلار درسال افزایش یافته ونان یارانه‌ای به تمامی اقشار جامعه( بدون توجه به درآمد خانوارها) فروخته می‌شود كه این امر موجب ایجاد ضایعات قابل توجه و نیز انحراف مصرف از مسیر واقعی ( خوراك انسانی) به سمت مصارفی نظیر خوراك دام گردیده است. 
در سیاست‌گذاری‌های مربوط به تغییر شیوه‌های تخصیص یارانه، تاسیس بانك اطلاعات خانوار و همچنین سنجش آثار چنین تغییراتی در نوسانات قیمت كالاهای یارانه‌ای مربوطه و میزان دسترسی اقشار كم درآمد به كالاهای مزبور، مورد بررسی قرار می‌گیرند.
میرحسین مبین-نشریه‌ی خبری سندیكای تولیدكنندگان خمیرمایه‌ی ایران