صفحهٔ اصلي
گفتار
اصلاح الگوی مصرف یك ضرورت انسانی و ملی
انسان به عنوان اشرف مخلوقات صاحب فضیلت‌هایی است كه او را همواره به انجام امور به بهترین شكل آن هدایت می‌كند.



انسان در طول حیات خود همواره مواد، ابزار و روش‌ها‌یی را به كار می‌گیردتا با فراهم نمودن شرایط مناسب بهره‌ی لازم را از محصول به دست آمده ببرد. به همین دلیل انسان یك موجود مصرفی است و از طبیعت، محیط اطراف خود و ... به طور مستقیم و غیر مستقیم مصرف می‌كند و بهره می‌برد.
شیوه و نحوه‌ی به كار گیری مواد در فرآیند زندگی به نحوی كه به مناسب‌ترین شكل به كار گرفته شوند از گرایشات فطری انسان است، لكن در عمل انسان‌ها در بهره‌گیری از محیط اطراف خود دچار انحراف از اعتدال و اقتصاد می‌شوند. قرآن كریم و ائمه‌ی اطهار (ع) به كرات به پرهیز انسان از اسراف و تبذیر در استفاده از نعمات الهی اشاره دارند.
از نظر لغوی خارج شدن انسان از حد و مرز در هر كاری كه انجام می‌دهد را اسراف و ریخت و پاش و اتلاف نعمت را تبذیر گویند. از امام علی (ع) منقول است كه ( آگاه باشید مال را در غیر استحقاق صرف كردن تبذیر و اسراف است ) و خداوند كریم اسراف كاری را روش فرعون و تبذیر كنندگان رابرادران شیطان می‌نامد. به این ترتیب مصداق عینی اصلاح الگوی مصرف پرهیز از اسراف و تبذیر  و رفتار بر پایه‌ی اعتدال و اقتصاد است. اگر هر یك از ما در زمان مصرف یك نعمت الهی از خود بپرسیم هزینه‌ی این نعمت و فایده‌ی آن چقدر است؟ و آیا نسبتی منطقی بین هزینه‌‌ی به كار گرفته شده و نتیجه‌ی بدست آمده وجود دارد یا خیر؟ در آن صورت است كه با قضاوتی منصفانه به روشی برای به كار گیری متعادل و منصفانه منابع مبادرت خواهیم ورزید.
با اشارتی كه به قرآن كریم و روایات ايمه‌ی اطهار شد میانه‌روی و اقتصاد و اعتدال در به كارگیری منابع یك فضیلت انسانی و رفتار سالم اجتماعی است و دور شدن از این فضیلت مصداق عینی یك عمل ناپسند شیطانی. یكی از حوزه‌هایی كه انسان‌ها در طول زندگی خود محتاج آن هستند خدمات پزشكی و دارویی است. الگویی كه بیانگر  اقتصاد و اعتدال در به كارگیری منابع پزشكی و دارویی باشد از ضرورت‌های ملی است. در دنیای امروز، جوامع پیشرفته برای  به كارگیری هر فرآورده و استفاده از آن در فرآیندهای اجتماعی روش‌های استاندارد شده و هدفمند را به كار می‌گیرند كه اصطلاحا به این روش‌ها و منش‌ها دستورالعمل‌های استاندارد شده ( Standard Guidelines ) گفته می‌شود. در شاخه‌ی پزشكی نیز هر جامعه‌ای متناسب با موقعیت اجتماعی و اقتصادی خود دستورالعمل‌های ملی درمان ( National Therapeutic Guidelines) را تدوین و به اجرا درمی‌آورد. آنچه مسلم است در حال حاضر فرآیندهایی كه در بهداشت و درمان ایران رایج است فاقد استانداردهای ملی منطبق شده با زیرساخت‌های اجتماعی و اقتصادی است. 
براساس برآوردهای موجود سالانه بیش از ۳۰۰ میلیون نسخه دارویی به داروخانه‌های كشور ارایه می‌شود. از طرف دیگر مطالعه‌ی آمار داروهای مصرفی در كشور نیز بیانگر آن است كه متوسط اقلام  دارویی در هر نسخه در ایران 26/3 می‌باشد كه با متوسط پذیرفته شده جهانی ( كه نزدیك به 5/1 می‌باشد) اختلاف فاحشی را نشان می‌دهد . سهم آنتی‌بیوتیك‌ها در این نسخ54٪ ، داروهای تزریقی 44٪ و كورتیكو استرویید23 درصد بوده است. همچنین الگوی مصرف داروها براساس گروه‌های درمانی نیز بیانگر آن است كه ما از روشی استاندارد شده و منطقی تبعیت نمی‌كنیم . دركشورهای پیشرفته دنیا بیشترین آمار مصرف دارو ( بر پایه ارزش آنها به دلار) متوجه داروهای مورد نیاز بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن مثل داروهای قلب و عروق، بیماری‌های اعصاب از نوع اختلالات دژنراتیو، افسردگی و... گوارشی و تنفسی است. 
این درحالی است كه بالاترین آمار مصرف دارو در ایران ( بر پایه‌ی هزینه‌هایی كه به بهداشت و درمان كشور تحمیل می‌كند) متوجه آنتی‌بیوتیك‌ها، داروهای ضد درد و ضد التهاب است. درعین حال كه مصرف نابه جا و غیر منطقی این دسته از داروها نه تنها به سلامت بیمار و جامعه كمك نمی‌كند، بلكه از طریق عوارض و اثرات جانبی كه به جا می‌گذارد مشكلات و معضلات بعدی را نیز سبب می‌شود. مصرف نابه‌جای یك آنتی‌بیوتیك نه تنها فرد مصرف كننده را با عوارض جدی و خطرناك همان دارو و مقاومت‌های میكروبی فزاینده مواجه می‌كند و ایشان را در برابر عفونت‌های بعدی صدمه پذیر‌تر می‌كند، بلكه با نفوذ میكروب‌های مقاوم شده به اجتماع دیگرافراد جامعه اعم از انسان‌ها و حیوانات را نیز در معرض خطر عفونت‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیك‌های رایج قرار می‌دهد. به همین دلیل امروزه در دنیا شاخص هشدار دهنده‌ای برای برنامه‌ریزان وجود دارد و آن اینكه اگر در نظام بهداشت و درمان كشوری مصرف آنتی‌بیوتیك ‌ها شایع استو از متوسط جهانی بالاتر استآن نظام بهداشتی درمانی در حالت هشدار به سر می‌برد و ساختار بهداشت و درمان آن از روش‌ّ‌های استاندارد شده و منطقی  تبعیت نمی‌كند . مصداقی كه به طور عینی در نظام بهداشت ودرمان ایران شاهد آن هستیم.
به عبارت دیگر الگوهای منطقی دارو درمانی( Rational Drug Therapy) در ایران نیاز به یك بازنگری ساختاری و توجه ویژه دارد. اینكه اشاره شد نظام بهداشت و درمان ایران در حالت هشدار از نظر دور بودن از ضابطه‌مندی درمان به سر می‌بردبا ارایه آماری مقایسه‌ای از الگوی مصرف تعدادی از داروها ملموس‌تر خواهدشد.
در سال 1386 بالغ بر 630 میلیارد ریال آموكسی سیلین مصرف شده است. یعنی به طور متوسط هر ایرانی 9000 ریال فقط برای آموكسی سیلین پرداخت كرده است. در همین سال سفكسیم مصرف شده ارزشی بالغ بر 670 میلیارد ریال را تجربه كرده است. اگر آمار مصرف سفتریاكسون یك گرمی و كو آموكسی  كلاو، ایمی پنم + سیلاستاتین و دیگر اشكال دارویی همین آنتی‌بیوتیك‌ها ( دواز‌های دیگر) نیز به آن اضافه شود هشدار ذكر شده ملموس تر خواهد بود.

دكتر عباس كبریایی زاده  
استاد دانشكده‌داروسازی تهران و عضو هیات مدیره نظام پزشكی تهران