صفحهٔ اصلي
گفتار
مروری بر سیر تدوین منشور حقوق بیمار در ایران.
به رغم جوان بودن علم اخلاق پزشكی به عنوان یك رشته ی دانشگاهی ، مفاهیم اخلاقی همواره در ...



به رغم جوان بودن علم اخلاق پزشكی به عنوان یك رشته ی دانشگاهی، مفاهیم اخلاقی همواره در كنار پزشكی مطرح بوده و قدمتی به بلندای تاریخ طب دارد.
به عنوان مثال، متونی چون سوگند نامه بقراط، مناجات نامه ابن میمون و آیین اخلاقی عقیلی شیرازی از متون كهنی هستند كه در آن به اصولی چون لزوم رجحان منافع بیمار بر پزشك و رعایت اصل رازداری تاكید شده است.گرچه در ادبیات گذشته بیش از آنكه به واژه حقوق بیمار اشاره شود، از تعهدات پزشكان استفاده می شده است.
در دهه های اخیر، متناسب با پیشرفت خیره كننده ی علوم خصوصا پزشكی و پیدایش روش های روزآمد درمانی و پیشرفت فناوری های علوم پزشكی، حوزه ی تعامل و مداخلات پزشكی وسعت زیادی پیدا كرده است و این خود چالش های اخلاقی زیادی را به دنبال داشته است.
از سوی دیگر،نهضت جهانی دفاع از حقوق بشر در دهه های اخیر توجه مجامع علمی جهانی را به حقوق گروه های اجتماعی خاص از جمله بیماران جلب نموده است. بیماران به عنوان یكی از آسیب پذیرترین گروه های اجتماعی چه به لحاظ فیزیكی ( جسمی) و چه به لحاظ روانی، اجتماعی و اقتصادی در معرض خطر قرار داشته و این عامل توجه خاص مجامع بین المللی حقوق بشر به مفهوم حقوق بیمار می باشد.
نظام سلامت كارآمد نیازمند مشاركت فعالانه گیرندگان و ارایه كنندگان خدمات سلامت است.
ارتباط مناسب و صادقانه، احترام به ارزش های شخصی و حرفه ای و حساسیت نسبت به تفاوت های موجود، لازمه ی مراقبت مطلوب از بیمار است.به عنوان یكی از مهم ترین اركان ارایه خدمات سلامت، بیمارستان ها باید نهادی برای درك و احترام به حقوق بیمار، خانواده ی آنان، پزشكان و سایر مراقبت كنندگان باشند.
بیمارستان ها و كلیه مراكز ارایه خدمات سلامت باید به جنبه های اخلاقی مراقبت واقف بوده و به آن احترام گذارند. درسایه تعامل مناسب ارایه دهندگان و گیرندگان خدمات سلامت نسبت به وظایف خود و احترام به حقوق دیگران، سلامتت جامعه در بالاترین سطح ممكن قابل دستیابی خواهد بود.
در تجربه نخستین منشور حقوق بیمار در ایران در سال 1381 تدوین و از سوی معاونت سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی در زمستان 1381 ابلاغ گردید.مراكز بهداشتی - درمانی براساس این دستور العمل موظف بودند كه مفاد منشور حقوق بیمار را در مكان مناسب و قابل رویت نصب نمایند. با وجود ارزشمندی این اقدام در طرح موضوع حقوق بیمار در نظام سلامت، با توجه به ضرورت تدوین متنی جامع تر در مورد حقوق بیمار این مهم در دستور كار مركز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشكی دانشگاه علوم پزشكی تهران قرار گرفت.
براین اساس، منشور حقوق بیمار در ایران با نگاهی نو و جامع و با هدف تبیین حقوق گیرندگان خدمات سلامت و ارتقای رعایت موازین اخلاقی در عرصه ی درمان طی مراحل ذیل تدوین گردید.
به عنوان گام اول، در تدوین منشور حقوق بیمار اهم متون اخلاقی و حقوق بیمار در مقاطع تاریخی مختلف ( پیش از اسلام، دوران اسلامی و پس از آن ، همچنین در دوران معاصر در مجامع اسلامی و غیر اسلامی) مورد بررسی قرار گرفت. پس از بررسی متون فوق و جمع بندی مطالب مرتبط با حقوق بیمار منعكس شده در آن، متن اولیه منشور تحت عنوان پیش نویس اول منشور حقوق بیمار تدوین گردید.
در گام بعد، برای بررسی مقبولیت مفاد حقوق گرد آوری شده برای بیمار، مطالعه ای در خصوص نگرش پزشكان، بیماران و پرستاران در مورد ضرورت رعایت محورهایی از حقوق فوق صورت پذیرفت كه نشانگر اتفاق نظر جامعه ی مورد پژوهش در رابطه با ضرورت رعایت قریب به اتفاق موارد مورد پرسش بود.
این مطالعه محققان را بر آن داشت تا بررسی دقیق تری راجع به این حقوق كه از سوی ذی نفعان مطالبه می گردد، صورت دهند. در مرحله بعد، پیش نویس منشور طی مكاتبه ای برای 48 نفر از صاحب نظران در حوزه پزشكی ، اخلاق پزشكی، حقوق ، فقه و فلسفه ارسال شد و از ایشان در خصوص محتوای آن نظر سنجی گردید. 21 نفر پاسخ دادند و نظرات دریافت شده بررسی شد و اصلاحات لازم در متن پیش نویس اعمال گردید و نتیجه آن تدوین پیش نویس شماره دو بود.
در این مرحله پیش نویس دوم به انضمام نظراتی از صاحب نظران كه اعمال نشده بود برای گروهی از منتخبان ارسال شد و درخواست مصاحبه گردید. مبنای انتخاب این گروه براساس حوزه تخصصی و حوزه فعالیت حرفه ای بود. گروه مصاحبه شونده در این مرحله شامل یك استاد حوزه و دانشگاه در رشته حقوق و فقه اسلامی، یكی از اساتید دانشگاهی پیشكسوت پزشكی و شاغل در بخش آموزشی و خصوصی ، سه نفر از اساتید پزشكی با سابقه مدیریت كلان نظام سلامت و فعالیت در مراكز آموزشی و درمانی خصوصی ، یك نفر از مدیران بخش خصوصی و هیات مدیره سازمان نظام پزشكی و دو نفر از روسای بیمارستان های خصوصی بودند. نظرات گردآوری شده از این گروه پس از بررسی و اعمال، منتج به تهیه پیش نویس سوم گردید.
ضرورت بررسی گروهی متن تهیه شده با حضور ذی نفعان مختلف برای مداقه بیشتر در متن منشور و بررسی همه جانبه منشور احساس می شد. براین اساس، در تاریخ سی ام مهر ماه 88، كارگاه مزبور در محل موزه ملی تاریخ علوم پزشكی برگزار گردید. دراین كارگاه نمایندگان انجمن های حمایت از بیماران ( بیماران روانی مزمن، تالاسمی، هموفیلی)، سازمان نظام پزشكی، برخی از سازمان های بیمه گر و گروهی از صاحب نظران در حوزه حقوق و اخلاق پزشكی حضور داشتند.
متن پیشنهادی منشور حقوق بیمار در ایران در تاریخ چهارم آبان ماه به تصویب شورای سیاست گذاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی رسید و در تاریخ دهم آبان ماه از سوی وزیر به مراكز ذی ربط ابلاغ گردید. در نامه ابلاغی به مواردی چون اعلام نظر دانشگاه های علوم پزشكی و كلیه مراجع ذی ربط در خصوص موانع و راهكارهای اجرایی شدن هر حق در راستای عملیاتی شدن هر چه سریع تر مفاد منشور، تنظیم دستور العمل اجرایی منشور حقوق بیمار توسط شورای سیاست گذاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی پس از جمع بندی نظرات به دست آمده ، تدوین شاخص های ارزیابی وضعیت حقوق بیمار در مراكز ارایه كننده خدمات سلامت توسط معاونت سلامت وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشكی براساس منشور مصوب و طراحی برنامه آموزشی حقوق بیمار در درسنامه های آموزشی رشته های مختلف علوم پزشكی به فراخور نیاز و برگزاری كارگاه ها و سمینارهای آموزشی مناسب در این خصوص اشاره شده است.

 جمع بندی 
به نظر می رسد به منظور عملیاتی كردن منشور حقوق بیمار انعكاس مستندات علمی - پژهشی هر بند از منشور كه مبتنی بر باورها و ارزش های ملی است و نیز شناسایی موانع و راهكارهای اجرایی شدن هر حق و ذكر مصادیق هر بند از منشور، از اهمیت خاصی برخوردار است.
براین اساس، به نظر می رسد اقدام وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی در تهیه و ابلاغ منشور حقوق بیمار به مراكز درمانی اگر چه گامی موثر در جهت طرح موضوع حقوق بیمار و رعایت آن است، اما بین تدوین و تحقق مفاد حقوق بیمار فاصله ی قابل توجهی وجود دارد و ضروری است اقدامات تكمیلی ذیل جهت نیل به آن محقق گردد:
1- مطالعات میدانی در كشور در خصوص نگرش جامعه راجع به حقوق بیمار.
2- برگزاری جلسات كارشناسی با حضور ذی نفعان و صاحب نظران برای ارزیابی موانع و راهكارهای اجرایی شدن هر حق در راستای عملیاتی شدن هر چه سریع تر مفاد منشور.
3- طراحی متناسب شاخص هار ارزیابی رعایت حقوق بیمار و لحاظ آنها در ارزشیابی مراكز ارایه خدمات سلامت.
4- ارایه برنامه های مناسب آموزشی و اطلاع رسانی در زمینه منشور حقوق بیمار برای جامعه ارایه دهنده و گیرنده خدمات سلامت.
ذكر این مهم ضروری است كه گام به گام در مرحله ایفای حقوق فوق توجه به حقوق ارایه كنندگان خدمات سلامت نیز نقش بسیار حیاتی داشته و به نظر می رسد كه توجه یك بعدی و یك جانبه به مقوله حقوق بیمار خود مانعی در جهت احقاق این حقوق خواهد بود.
هر گروه  از جامعه در قبال حقوق خویش وظایفی نیز دارد و توجه صرف به حقوق و غفلت از وظایف،تعامل این گروه  را با سایر گروه های جامعه دچار اخلال خواهد كرد.
دكتر علیرضا پارسا پور، دكتر علیرضا باقری، دكتر باقر لاریجانی